استراتژی توسعه صنایع آهن و فولاد ایران در برنامه 20 سال آینده

ناصر توحیدی

در اغلب کشورهای پیشرفته صنعتی در دهه گذشته، تولید آهن و صنایع مشابه، کاهش یافته و در زمینه تولید مواد نو و اطلاعات، فناوری های جدید و کنترل پیشرفته مواد پیشرفته مواد برنامه ریزی شده است. در کشورهای در حال توسعه بالعکس در صنایع تولید آهن و فولاد و سایر صنایع سرمایه بر، انرژی بر و حتی آلوده کننده محیط زیست بیشتر سرمایه گذاری شده است. در ایران برنامه توسعه از 1379 تا 1383 شمسی برنامه ریزی شده بود که تولید آهن و فولاد از حدود 7 میلیون تن به 7/14 میلیون تن افزایش یابد. بر ای تولید 2/14 میلیون تن تا کنون قراردادهایی منعقد گردیده است. حتی برای 20 سال آینده با احتساب صنایع تولید آهن و فولاد خصوصی صحبت از تولید 25 تا 28 میلیون تن فولاد در سال است که افزایشی حدود 700 هزار تن در سال (معادل 5 درصد در سال یا احداث یک واحد 700 هزار تنی در سال) می باشد و این رشد بالایی را نشان می دهد. از تولید سالانه 8/964 میلیون تن فولاد در جهان در سال 2003 میلادی، 55/94 درصد از طریق روش سنتی کوره بلند با مصرف کک و 45/5 درصد از طریق روشهای احیای مستقیم با مصرف گاز طبیعی و زغال می باشد. هم اکنون در زمینه زغال سنگ کک شو در جهات و در ایران کمبود وجود دارد و در ایران مقداری کک از خارج وارد می گردد. در ایران از شهریور 1382 تا فروردین 1383 قیمت زغال سنگ کک شو 140 درصد و کک 190 درصد افزایش داشته است. در ایران برخلاف زغال سنگ کک شو، ذخایر گاز طبیعی به وفور یافت می شود و ایران از نظر ذخایر گاز طبیعی در جهان مقام دوم قرار دارد. درسال 1382 ایران با تولید حدود 43/5 میلیون آهن اسفنجی براساس مصرف گاز طبیعی در جهان در مقام دوم قرار داشت و به زودی به مقام اول ارتقاء خواهد یافت. تولید آهن و فولاد در ایران مازاد برمصرف سرانه بین المللی می باشد و احتمالا برای صاردات برنامه ریزی شده است. با توجه به برنامه ریزی و ضرورت افزایش تعداد واحدهای دولتی و خصوصی، تولید آهن و فولاد در ایران با آگاهی از کمبود زغال کک شو در ایران و جهان، برای گسترش صنایع تولید آهن و فولاد روش سنتی کوره بلند/ کنورتور با مصرف کک توجیه پذیر نیست. از 5/49 میلیون تن اسفنجی در سال 2003 میلادی به روش های احیای مستقیم با مصرف گاز طبیعی حدود 6/64 درصد از طریق میدرکس، 7/19 درصد از طریق HYL3/HYL1 و درصد ناچیزی به سایر روشها از جمله قائم اختصاص داشت. در ایران از حدود 43/5 میلیون آهن اسفنجی تولیدی حدود 80 درصد به روش میدرکس تولید شده است. فناوری تولید آهن اسفنجی در کوره های احیاء به روش های میدرکس HYL3 و قائم شناخته شده و بدون مشکل انجام پذیر است. تولید گاز احیاء کننده در روشهاس میدرکس، HYL3 و قائم از گاز طبیعی و عامل اکسایش جزئی گاز طبیعی در روش میدرکس، گاز خروجی کوره، در روش HYL3، بخار آب و در روش قائم، اکسیژن و گاز طبیعی کوره است. روشهای میدرکس HYL3، به رفورمر و لوله های فولادی مجهز هستند و لوله  در برابر نوسانات حرارتی و ترکیب گاز طبیعی و سنگ آهن مصرفی، حساس هستند.همچنین امکان استهلاک آنها از درون و برون وجود دارد. این لوله ها وارداتی هستند و فناوری ساخت آنها پیشرفته و انحصاری است. کاتالیزور درون آنها نیز در برابر ترکیب گاز طبیعی و سنگ آهن مصرفی حساس می باشد. و امکان مسمومیت آنها وجود دارد. کاتالیزور مصرفی در آنها نیز وارداتی است. فناوری تولید آن، اختصاصی و پیشرفته است. در صورتی که روش قائم فاقد رفورمر و کاتالیزور می باشد و از این ضعف ها مبرا است. با توجه به شرایط خاص سنگ آهن برای مصرف در کوره میدرکس و ضرورت تامین سالانه حدود 36 میلیون تن سنگ آهن پر عیار در 20 سال آینده (معادل 25 میلیون تن فولاد در سال)، عدم مزیت خاص فناوری روش میدرکس نسبت به روش قائم و بالعکس قائم نسبت به روشهای احیای مستقیم با گاز طبیعی که از پیشرفته ترین فناوری ها برخوردار است، منطقی به نظر می رسد که استراتژی توسعه صنایع تولید آهن و فولاد در ایران بیشتر براساس عدم وابستگی برنامه ریزی شود.